มองภาวะยอมจำนนผ่านทฤษฎีความบิดเบือน (Distortion Theory) ของศาสตร์แห่งเมตรัย
เราเติบโตมาในระบบที่ให้รางวัลกับ "การเชื่อฟัง" มากกว่า "การตั้งคำถาม" เด็กที่เงียบมักถูกชมว่าเรียบร้อย คนที่ทำตามกรอบมักถูกเรียกว่าเป็นคนดี ส่วนคนที่แตกต่างออกไปมักถูกถามก่อนว่า "ทำไมไม่เหมือนคนอื่น" เมื่อรูปแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำมากพอ เราจะค่อยๆ ปรับตัวตาม จนถึงจุดหนึ่งที่เราไม่ได้ทำสิ่งต่างๆ เพราะ "เลือก" อีกต่อไป แต่ทำเพราะ "เคยชิน"
คำถามที่น่าสนใจคือ เมื่อคนคนหนึ่งหยุดพยายามเปลี่ยนแปลงชีวิตของตัวเอง นั่นคือความล้มเหลวของจิตใจเขาจริงหรือ หรือแท้จริงแล้วมันคือสัญญาณของบางสิ่งที่ใหญ่กว่าตัวบุคคลมาก
เมื่อจิตวิทยาเรียกสิ่งนี้ว่า Learned Helplessness
ในทางจิตวิทยา มีแนวคิดที่รู้จักกันในชื่อ Learned Helplessness หรือภาวะยอมจำนนที่เกิดจากการเรียนรู้ ซึ่งเป็นแนวคิดที่ Martin Seligman เสนอไว้ตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 1960 สาระสำคัญคือ เมื่อบุคคลรับรู้ซ้ำๆ ว่าความพยายามของตนเองไม่ส่งผลต่อผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น สมองจะค่อยๆ หยุดพยายาม แม้ว่าภายหลังจะมีโอกาสจริงในการเปลี่ยนแปลงสถานการณ์ก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจคือ ภาวะนี้ไม่ได้เกิดจากความสามารถที่ลดลง แต่เกิดจาก "ความเชื่อ" ที่ถูกสร้างขึ้นจากประสบการณ์ซ้ำๆ ว่าความพยายามไม่มีความหมาย
จิตวิทยากระแสหลักมักอธิบายภาวะนี้ในระดับปัจเจก คือมองว่าเป็นเรื่องของกลไกภายในจิตใจของบุคคลคนหนึ่ง แต่หากมองผ่านกรอบของ ศาสตร์แห่งเมตรัย จะเห็นภาพที่กว้างและแม่นยำกว่านั้น
ความบิดเบือน: ช่องว่างระหว่างความจริงกับสิ่งที่ถูกทำให้เชื่อ
ศาสตร์แห่งเมตรัยเสนอแนวคิดเรื่อง ความบิดเบือน (Distortion, D) ซึ่งนิยามอย่างตรงไปตรงมาว่าคือช่องว่างระหว่าง "สภาพจริงของระบบ" กับ "สิ่งที่บุคคลรับรู้และเชื่อ" ความบิดเบือนนี้ไม่ได้เกิดจากแหล่งเดียว แต่เกิดจากแรงสี่ประเภทที่ทำงานร่วมกัน ได้แก่ ความบิดเบือนเชิงความคิด (การตีความผิดจากอคติหรือข้อมูลไม่ครบ) ความบิดเบือนเชิงอารมณ์ (ความกลัวหรือความเครียดที่บดบังการมองเห็นความจริง) ความบิดเบือนเชิงสังคม (บรรทัดฐานและแรงกดดันจากคนรอบข้าง) และความบิดเบือนเชิงโครงสร้าง (กฎ ระบบ และสภาพแวดล้อมที่กำหนดกรอบพฤติกรรม)
สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ต่างจากการพูดว่า "โลกไม่ยุติธรรม" แบบทั่วไปคือ ความบิดเบือนเชิงสังคมและเชิงโครงสร้างสองประเภทหลังนี้ไม่ได้ทำงานผ่านการลงโทษที่มองเห็นได้เพียงอย่างเดียว แต่ทำงานผ่าน การให้รางวัลอย่างสม่ำเสมอ กับพฤติกรรมบางแบบ และ การตั้งคำถามอย่างสม่ำเสมอ กับพฤติกรรมอีกแบบหนึ่ง เด็กที่เงียบได้รับคำชม คนที่ทำตามกรอบได้รับการยอมรับว่าเป็นคนดี ส่วนคนที่ต่างออกไปต้องเผชิญคำถามซ้ำๆ ว่าทำไมจึงไม่เหมือนคนอื่น กระบวนการนี้คือสิ่งที่ศาสตร์แห่งเมตรัยอธิบายผ่านวงจร VIBE ว่า สิ่งเร้าจากสิ่งแวดล้อมกระตุ้นเวทนา เวทนานั้นนำไปสู่พฤติกรรม พฤติกรรมได้รับแรงเสริมจากสังคม และเมื่อวนซ้ำมากพอ พฤติกรรมนั้นก็กลายเป็นค่าตั้งต้นใหม่ที่ทำงานโดยอัตโนมัติ โดยที่บุคคลไม่รู้ตัวว่ากำลังเลือกอยู่หรือไม่
เมื่อแรงกดของระบบสูงพอ ไม่จำเป็นต้องมีใครมาบังคับอีกต่อไป
ศาสตร์แห่งเมตรัยเรียกแรงกดชนิดนี้ว่า Expression Pressure Index (XPI) คือระดับที่ระบบทำให้บุคคลต้องลดหรือปรับพฤติกรรมของตนเองเพื่อให้สอดคล้องกับสิ่งที่ระบบคาดหวัง สิ่งสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ เมื่อ XPI สะสมสูงพอในช่วงเวลาที่นานพอ ระบบจะไม่จำเป็นต้องบังคับใครอีกเลย เพราะการเชื่อฟังได้กลายเป็นปฏิกิริยาอัตโนมัติที่เกิดขึ้นเองในระดับที่นักจิตวิทยาการรับรู้เรียกว่า System 1 ไปแล้ว บุคคลจะรู้สึกว่าตนเอง "เลือก" ที่จะไม่ตั้งคำถาม ทั้งที่ในความเป็นจริง ทางเลือกนั้นถูกกำหนดไว้ล่วงหน้าโดยรูปแบบของแรงเสริมที่สะสมมาตลอดชีวิต
นี่คือจุดที่นำไปสู่ประโยคสำคัญที่สุดของบทความนี้
สิ่งที่เรียกว่า "ยอมจำนน" บางครั้งไม่ใช่การล้มเหลวของจิตใจ แต่คือความสำเร็จของระบบ ในการทำให้ทุกคนคิดและใช้ชีวิตเหมือนกัน
เมื่อมองในกรอบนี้ ภาวะยอมจำนนจึงไม่ใช่หลักฐานว่าบุคคลคนหนึ่ง "อ่อนแอ" หรือ "ไม่มีความพยายามพอ" แต่เป็นตัวชี้วัดว่าระบบที่บุคคลนั้นเติบโตมาทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพในการผลิตความสม่ำเสมอของพฤติกรรม ยิ่งระบบสร้างความสม่ำเสมอได้มากเท่าไร ก็ยิ่งหมายความว่าความบิดเบือนเชิงสังคมและเชิงโครงสร้างทำงานได้ผลมากเท่านั้น
คำถามที่ควรถามจึงไม่ใช่ "ทำไมฉันถึงล้มเหลว"
คำถามที่ Metraiology ชวนให้ถามใหม่ไม่ใช่ "ทำไมฉันถึงยอมแพ้" แต่คือ "เรากำลังยอมแพ้ชีวิตจริงๆ หรือแค่ใช้ชีวิตอยู่ในระบบที่ทำให้เราเชื่อว่าความพยายามไม่มีความหมาย" ความแตกต่างระหว่างสองคำถามนี้สำคัญมาก เพราะคำถามแรกวางความรับผิดชอบทั้งหมดไว้ที่ตัวบุคคลและมักนำไปสู่การตำหนิตัวเอง ขณะที่คำถามที่สองเปิดพื้นที่ให้ตรวจสอบเงื่อนไขของระบบที่หล่อหลอมความเชื่อนั้นขึ้นมาตั้งแต่ต้น
การเติบโตในกรอบนี้จึงไม่ได้เริ่มจากการพยายามให้มากขึ้นตามที่ระบบเดิมมักสั่งสอน แต่เริ่มจากการฝึกถามตัวเองว่า "ความเชื่อนี้เป็นของเราจริงๆ หรือเป็นสิ่งที่เราถูกสอนให้เชื่อ" คำถามนี้คือจุดเริ่มต้นของสิ่งที่ศาสตร์แห่งเมตรัยเรียกว่า ความรู้เท่าทันความบิดเบือน (Distortion Awareness) ซึ่งเป็นกลไกเดียวที่จะลดค่า D ลงได้จริง เพราะเมื่อบุคคลเริ่มเห็นว่าปฏิกิริยาอัตโนมัติของตนเองมาจากเงื่อนไขที่สืบสาวได้ ไม่ใช่ธรรมชาติที่เปลี่ยนไม่ได้ กรอบความคิดเดิมก็จะเริ่มคลายตัวลงโดยไม่ต้องอาศัยแรงบังคับใดๆ
อิสรภาพไม่ได้เริ่มจากการหนีออกจากระบบ
ข้อสรุปที่สำคัญที่สุดจากมุมมองนี้คือ อิสรภาพที่แท้จริงไม่ได้เริ่มต้นจากการพยายามหนีออกจากระบบใดระบบหนึ่ง เพราะทุกคนล้วนดำรงอยู่ในระบบใดระบบหนึ่งเสมอ ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว องค์กร หรือสังคมโดยรวม สิ่งที่เป็นจุดเริ่มต้นที่แท้จริงคือการมองเห็นว่า ระบบเหล่านั้นกำลังทำงานอยู่ภายในความคิดของเราเองอย่างไร กำลังกำหนดว่าอะไรคือทางเลือกที่ "เป็นไปได้" และอะไรคือสิ่งที่เราไม่เคยแม้แต่จะตั้งคำถามถึง
นี่คือเหตุผลที่ศาสตร์แห่งเมตรัยให้ความสำคัญกับการทำให้ความบิดเบือนกลายเป็นสิ่งที่สังเกตได้และอธิบายได้เป็นระบบ แทนที่จะปล่อยให้มันเป็นแค่ความรู้สึกคลุมเครือว่า "ชีวิตมันเป็นแบบนี้แหละ" เพราะเมื่อสิ่งที่มองไม่เห็นถูกทำให้มองเห็นได้ มันก็เปลี่ยนสถานะจากชะตากรรมที่ต้องยอมรับ ไปเป็นเงื่อนไขที่สามารถออกแบบใหม่ได้จริง
บทความนี้เรียบเรียงจากแนวคิดทฤษฎีความบิดเบือน (Distortion Theory) และดัชนีแรงกดต่อการแสดงออก (Expression Pressure Index) ภายใต้กรอบศาสตร์แห่งเมตรัย (Metraiology) โดย ศักดา เลิศพิพัฒน์วาณิชย์ ร่วมกับแนวคิด Learned Helplessness ของ Martin Seligman และทฤษฎีกระบวนการคิดคู่ขนานของ Daniel Kahneman